Onderstaand vind je de brief van de minister aan de Tweede Kamer

1. Inleiding

In mijn brief van 17 maart 2008 heb ik uw Kamer toegezegd dat ik samen met de toenmalige Staatssecretaris van Economische Zaken zou bekijken of het wenselijk en mogelijk is een algeheel strafrechtelijk verbod in te voeren op de verspreiding van extreem gewelddadig beeldmateriaal en zou nagaan wat de consequenties daarvan zijn voor de naleving, handhaving en effectiviteit.1 Deze toezegging vloeit voort uit de aangenomen motie Van der Staaij c.s.2 In deze motie wordt de regering verzocht de Tweede Kamer te informeren over de mogelijkheden de Nederlandse wetgeving aan te scherpen inzake de bescherming van kinderen tegen extreem gewelddadig beeldmateriaal in het licht van wetgeving in omliggende landen, zoals de Duitse wetgeving. Zoals toegezegd in antwoord op een vraag van het lid Arib tijdens het algemeen overleg op 19 juni 2008 over het prostitutiebeleid zullen bij de onderhavige verkenning ook de mogelijkheden van een strafrechtelijk verbod op beelden van extreem seksueel geweld betrokken worden.3
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister van Economische Zaken, de uitkomsten van deze verkenning aan. In paragraaf 2 geef ik een korte samenvatting van deze uitkomsten. In paragraaf 3 beschrijf ik mijn conclusies over de invoering van een strafrechtelijk verbod op extreem gewelddadig beeldmateriaal. Een uitgebreide weergave van de uitkomsten van deze verkenning heb ik als bijlage bij deze brief gevoegd.

2. Samenvatting

Inleiding

De verkenning gaat eerst in op verschillende soorten beeldmateriaal waarop een eventueel verbod op extreem gewelddadige uitingsvormen van toepassing kan zijn. Vervolgens wordt het huidige kader geschetst waarbinnen de bescherming van jongeren tegen schadelijke beelden in Nederland is geregeld. Tot slot komen de wenselijkheid en mogelijkheid, alsmede de effectiviteit in termen van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van een mogelijk strafrechtelijk verbod op van extreem gewelddadig beeldmateriaal aan de orde.

Extreem gewelddadig beeldmateriaal
De verkenning richt zich op vier categorieën beeldmateriaal waarin van extreem geweld sprake kan zijn: games, films, beelden van seksueel geweld en ‘happy slapping’. Dergelijk beeldmateriaal kan in sommige gevallen schadelijk zijn. Zo
lijkt het spelen van gewelddadige games te leiden tot een hoger agressieniveau bij de speler, kan het kijken naar gewelddadige films bijdragen aan het ontwikkelen van agressief gedrag en kan het kijken naar beelden van extreem
seksueel geweld leiden tot gevoelsmatige afstomping ten opzichte van geweld en de consequenties daarvan in het werkelijke leven. Daarnaast komt het voor dat aan het vervaardigen van beelden van bijvoorbeeld extreem seksueel geweld of ‘happy slapping’ een misdrijf ten grondslag heeft gelegen.

Huidig kader bescherming van jongeren tegen gewelddadig beeldmateriaal
Met name kinderen behoeven bescherming tegen het kijken naar (extreem) gewelddadig beeldmateriaal. De bijdrage van de overheid in dezen bestaat uit het scheppen van voorwaarden die ouders, de audiovisuele branche en de
omroepinstellingen in staat stellen hun onderscheiden verantwoordelijkheden beter te kunnen nemen. Het huidige wettelijk kader voor bescherming van jongeren tegen (mogelijk) schadelijk beeldmateriaal wordt in Nederland bepaald door artikel 10 EVRM, artikel 7 van de Grondwet, de artikelen 4.1 en 4.2 van de Mediawet en de artikelen 240a en 240b van het Wetboek van Strafrecht. Naast het wettelijk kader bestaan er verschillende instrumenten voor zelfregulering waarvan de Kijkwijzer en PEGI (Pan European Game Information) de belangrijkste zijn. Met de brancheorganisaties zijn in februari en oktober 2009 convenanten getekend om de naleving van de leeftijdsgrenzen van Kijkwijzer en PEGI aan het einde van de distributieketen ten volle te optimaliseren.

Mogelijkheid van een strafrechtelijk verbod
De mogelijkheid om tot een strafrechtelijk verbod op extreem gewelddadig beeldmateriaal te komen, hangt samen met de reikwijdte van de vrijheid van meningsuiting. Zo kan op basis van overwegingen van strafrechtspolitieke aard
een algeheel strafrechtelijk verbod worden gegrond op de overweging dat de samenleving als geheel gevrijwaard moet blijven van extreem gewelddadig beeldmateriaal en dat potentiële slachtoffers bescherming behoeven. De wetgever
dient echter behoedzaam en terughoudend te zijn bij de beantwoording van de vraag of de beschikbaarheid van schokkend beeldmateriaal dermate strijdig is te achten met de goede zeden dat de samenleving als geheel strafrechtelijk daartegen dient te worden beschermd. Waar vaststaat dat een dergelijke kennisneming schadelijke effecten teweegbrengt, is de overheid in beginsel gerechtigd kennisname van gewelddadig en stuitend beeldmateriaal tegen te gaan. Een eventueel strafrechtelijk verbod kan in het bijzonder berusten op de noodzaak de belangen van kinderen effectief te beschermen. Een effectieve bescherming van kinderen kan rechtvaardigen dat ook volwassenen verstoken blijven van bepaalde vormen van voor kinderen schadelijk beeldmateriaal.

In Duitsland en in het Verenigd Koninkrijk bestaat al de mogelijkheid om extreem gewelddadige films en games te verbieden, hetzij indirect door het onthouden van een wettelijk verplichte classificatie, hetzij direct via strafwetgeving. Een nadere bespreking van deze mogelijkheden vindt u in de bijlage.

Wenselijkheid van een strafrechtelijk verbod
Een op bescherming van de samenleving gegrond verbod zal niet onomstreden zijn. De noodzaak kinderen effectief te beschermen tegen schadelijke invloeden is daarentegen onomstreden. Voor een verbod dat dit als doel heeft, zal dus een groter draagvlak bestaan. De belangenafweging die in dit kader gemaakt moet worden, is die tussen het belang van het kind en het belang van de vrijheid van meningsuiting. Aangezien bij games, anders dan bij films, geen mogelijkheden bestaan zich te identificeren met anderen dan de agressor, de speler vaak onafgebroken bij de
gewelddadige actie betrokken is en sommige games steeds realistischer en gedetailleerder zijn in de uitbeelding van geweld, ligt het in de rede een eventueel strafrechtelijk verbod op de verspreiding van bepaalde vormen van voor kinderen schadelijk beeldmateriaal te beperken tot deze computer- en videospellen. Met de beperking tot games is de afgrenzing helder en zal een eventueel verbod naar verwachting op minder weerstand stuiten dan een ruimer verbod waaronder bijvoorbeeld ook films zouden vallen. Een dergelijke beperking voldoet ook aan de geest van de motie-Van der Staaij c.s., waarin expliciet verwezen wordt naar games als Manhunt2. Van de andere twee soorten beeldmateriaal, namelijk happy slapping en extreem seksueel geweld, kan gesteld worden dat er (veelal) een strafbaar feit aan de vervaardiging ervan ten grondslag heeft gelegen, op grond waarvan het materiaal uit het maatschappelijk verkeer geweerd kan worden.

Effectiviteit van een eventueel verbod
De effectiviteit van een verbod op schadelijke games hangt af van de uitvoerbaarheid van een dergelijk verbod en de mogelijkheid om het verbod te handhaven. De markt voor games is enorm en vertoont nog steeds een (sterke)
groei. Van alle games heeft slechts 4% een PEGI-classificatie ‘18 jaar en ouder’. Hoewel het grootste deel van de games nu nog in de ‘offline wereld’ wordt verkocht, is de verwachting dat de online distributie van games steeds belangrijker
zal worden. Een eventueel verbod op de fysieke verkoop van games zal uitvoerbaar zijn via strenge regulering. Door toename van de online verkoop zal dit anders liggen. De verantwoordelijkheid voor de bescherming van jongeren zal dan grotendeels bij de ouders komen liggen. De verspreiding van extreem gewelddadig beeldmateriaal via het internet stelt geheel nieuwe eisen aan de wijze van handhaving en de mate waarin dit succesvol ter hand kan worden genomen. In mijn brief over de bestrijding van cybercrime is het beleidskader geschetst van de nieuwe aanpak die deze verschijningsvorm van de criminaliteit vereist.

3. Conclusie

Ter uitvoering van de motie-Van der Staaij c.s. heb ik de mogelijkheid, wenselijkheid en effectiviteit in termen van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van een strafrechtelijk verbod op extreem gewelddadig beeldmateriaal verkend. Ik ben tot de conclusie gekomen dat een dergelijk verbod als sluitstuk in de bescherming van minderjarigen juridisch mogelijk is.

Het verbod zou bovendien wenselijk kunnen zijn, mits het – vanuit een oogpunt van een beperkte inperking op de vrijheid van meningsuiting – beperkt blijft tot games die geheel of in overwegende mate uiterst gewelddadig zijn en die er blijkens de context en presentatie op gericht zijn dit geweld te verheerlijken of te vergoeilijken dan wel de menselijke waardigheid geweld aan te doen. Hieronder valt ook de verbeelding van extreem seksueel geweld in games.

Hiertegenover staat de problematiek van mogelijkerwijs beperkte effectiviteit in termen van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Om te beginnen kan het verbod door de verspreiding via internet worden ontdoken. Ook lijkt zich een verschuiving af te tekenen van fysieke naar digitale distributie, die eveneens afbreuk zal doen aan de mogelijkheden jongeren via de inzet van het strafrecht te vrijwaren van de confrontatie met (extreem) gewelddadig beeldmateriaal. Zoals eerder aangegeven vormt de bescherming van kinderen tegen gewelddadige beelden de basis voor een eventueel verbod op extreme uitingsvormen van dit beeldmateriaal. Zoals beschreven in paragraaf 3.2 van de bijlage heb ik in 2009 stevige afspraken gemaakt met de audiovisuele branches en een aantal grote winkelketens om de naleving van de leeftijdsgrenzen aanzienlijk te verbeteren. Bovendien worden verdere stappen gezet om de jeugd te beschermen voor de confrontatie met dit beeldmateriaal op internet.

De constatering van mogelijk beperkte effectiviteit van een verbod noopt mij vooralsnog de eerder ingeslagen weg te vervolgen om de naleving van de leeftijdsgrenzen van PEGI en Kijkwijzer aan het einde van de distributieketen ten volle te optimaliseren. De convenanten die in februari en oktober 2009 zijn gesloten met de audiovisuele branches en de grote winkelketels vormen voor mij het uitgangspunt. Indien uit de tussentijdse monitoring van de naleving via mysteryshopping eind 2010 mocht blijken dat er, ondanks alle maatregelen die afgesproken zijn om de naleving te
verbeteren, geen vooruitgang wordt geboekt, zal de voorbereiding van wetgeving ter hand worden genomen die voorziet in een strafrechtelijk verbod op de openbaarmaking of verspreiding van extreem gewelddadige games. Ik acht
daarbij een Europese aanpak van groot belang. Uit een oogpunt van effectiviteit verdient het voorts de voorkeur om vervaardiging voor eigen gebruik en het bezit dan buiten een verbod te houden en strafrechtelijk optreden te concentreren op die activiteiten die gericht zijn op de beschikbaarheid van dit materiaal. Om de effectiviteit te vergroten zullen de opgedane ervaringen met de handhaving bij de aanpak van cybercrime worden betrokken.

De Minister van Justitie,

Dit weekend heeft Electronic Arts de tweede developers diary vrijgegeven van hun aankomende actietitel Dante´s Inferno. In deze game, door velen bestempeld als een God Of War-kloon, zal de speler door de zeven ringen van de hel moeten reizen. De tweede ring is de ring van ´lust´, één van de zondes waarvoor we kennelijk in de hel zullen belanden. Nu ben ik helemaal geen persoon die snel geshockeerd is van een beetje seks en wat geweld. De brute moorden die we kennen uit God Of War worden in Dante’s Inferno rustig nagebootst, en het gevoel blijft waarschijnlijk even lekker. Geweld en games zijn door de jaren heen onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Seks en games is echter een veel gevoeliger onderwerp. Dante’s Inferno bevat ook seks in de vorm van kinky fetisjismen en pure goorheid. Ik voorspel alvast wat problemen met ouders, overheid en de kerk.

Seks en games zorgen al enkele jaren voor flink wat ophef. Vooral in de mainstream media wordt er altijd erg panisch gedaan wanneer er in een game iets met seks te vinden valt. Want, zo denken de media, games zijn voor kinderen en die willen we zeker niets met seks laten spelen. Deze mensen verwijs ik graag even door naar de PEGI-keuringen en de verantwoordelijkheid van ouders hierin. Kinderen mogen gaan games spelen voor mensen van 18 jaar en ouder. Dit zijn de spellen waar eventueel seks in kan voorkomen. Grand Theft Auto: San Andreas kwam ooit in opspraak omdat er via een (illegale) hack in de PC-versie een ‘seks mini-game’ gespeeld kon worden. Waar hebben we het nou over? Mensen van 18 jaar en ouder kunnen dus iets met seks spelen? Hetzelfde geldt voor Mass Effect waarin een lesbische lapdance voor zou kunnen komen wanneer je de game op een bepaalde manier zou spelen. Ik lig er niet wakker van.

Dante's Inferno - artwork - Een Babylonische hoer

Toch blijven mainstream media problemen maken zodra er seks in een game te vinden valt. Ik vraag me af wanneer games gelijk zullen worden gesteld aan films. Als ik de stijve tepels van Megan Fox mag zien in Transformers 2 (gekeurd voor 12 jaar en ouder!) dan wil ik ook gewoon seks of seksuele content in games kunnen ervaren. Maar goed, genoeg geklaagd hierover en even terug naar de reden van deze post. Ik voel namelijk nieuwe problemen opkomen bij Dante’s Inferno. In deze game moet de speler zich een weg vechten naar het centrum van de hel. De tweede ring staat voor de zonde ‘lust’ en in de nieuwste developers diary wordt uitgebreid stilgestaan bij dit onderwerp.

Wayne Barlow is de designer achter de wereld van Dante’s Inferno. Deze kerel heeft in het verleden al concepten ontwikkeld van de hel (of andere freaky locaties) in verschillende Harry Potter-avonturen, Hellboy en ga zo maar door. Feitelijk is Barlow al twee decennia lang bezig met het tekenen van de hel. Mocht je interesse hebben, dan moet je zijn website (redelijk outdated) zeker even bekijken. Barlow is zeer creatief en hij heeft nogal bizarre ideëen ontwikkeld voor de wereld die wij hel noemen. In de tweede ring staat lust centraal alle mensen zijn misvormd.

Dante's Inferno - artwork - Een Babylonische hoer

“Je herkent nog wel mensen, maar hun zonden hebben hen misvormd tot een gedrochten. Het bevat niet alleen gekwelde zielen, maar het bestaat in zijn geheel uit gekwelde zielen. Alles in Dante’s Inferno draait om kwellingen.”, zo stellen de ontwikkelaars in de developers diary die is vrijgegeven door EA. Jeff Kuipers (is hij een Nederlander?) stelt in de video dat de gekwelde zielen eigenlijk geliefden zijn die elkaar willen bereiken, maar waar dat continu niet mogelijk is. De Tantaluskwelling is er niets bij. Het gevoel van leegheid en eenzaamheid is één van de thema’s in de tweede ring van de hel.

“Er is een algehele seksuele toon. Het is ranzig en weerzinwekkend tegelijk. Hierdoor wordt het juist weer boeiend.”, aldus Jeff Kuipers over het leveldesign van de tweede ring van de hell in Dante’s Inferno. Toch gaan de ontwikkelaars niet te ver. Eén van de vroege designs voor Cleopatra, één van de grote bazen in de game, was nogal vulgair. Heel haar lichaam zat vol met geslachtsorganen. Persoonlijk had ik dit wel willen zien, of geef me in ieder geval de conceptart. De mannen van Electronic Arts besloten echter dat dit niet was wat zij wilden. Barlow mag dan wel een geweldige designer zijn, sommige designs gaan kennelijk toch echt te ver.

Dante's Inferno - artwork - Pilaren worden gemaakt van naakte mensen

Toch blijkt uit alles wel dat men met Dante’s Inferno er op uit is om grenzen te verleggen. De designers noemen zelf twee kernwoorden voor Dante’s Infero: “Disturbing and brutal”. We kunnen er dus rekening mee houden dat we geshockeerd gaan worden. “Je kunt er heel pornografisch over doen en gewoon een gigantische penis in het level hangen, maar je kunt het ook interessant en provocerend maken.”, aldus Ash Huang en zijn collega vult aan “Ik heb waarschijnlijk 200 foto’s van ingewanden en kapot gezaagde lichamen op mijn computer staan. Het moet een verontrustende game zijn en dat is ons bronmateriaal ook. Soms gaan er foto’s rond op kantoor waarvan ik bijna over mijn nek ga.”

Persoonlijk ben ik wel een fan van grenzen verleggen, maar iets zegt me dat we in de mainstream media nog veel van deze game gaan horen. Iedereen heeft immers wel eens gehoord van Dante’s La Commedia, waarvan Inferno een deel is. Zodra er een game gemaakt wordt over iets dan de mainstream media kent, dan wordt het vast en zeker opgepikt. Nu is Harry Potter niet echt te vergelijken met Dante’s Inferno, maar wanneer de mainstream media kan gaan zeuren over seks en/op geweld in een game dan zullen ze dat zeker niet laten. Gelukkig hebben kranten als Sp!ts en Metro tegenwoordig redacteuren die meer betrokken zijn in de wereld van videogames. Daarnaast heb ik zo het vermoeden, gezien de actie die EA uithaalde op de E3, dat Dante’s Inferno best bekend wil worden middels een negatieve reputatie. Net als bij Grand Theft Auto maakt gehaat juist ook geliefd, en zo liggen haat en liefde letterlijk naast elkaar.