Geachte heer Hoogendoorn,

Per e-mail van 1 juli 2010 maakte u mij uw ergernis kenbaar over de mogelijkheid dat er in Nederland een verbod ingevoerd wordt op extreem gewelddadige games. In mijn antwoord wil ik inhoudelijk ingaan op uw en daarnaast enige toelichting geven op mijn brief aan de Tweede Kamer.

In uw e-mail geeft u aan dat u zich met name aan een drietal onderdelen in mijn brief aan de Tweede kamer heeft geërgerd, het gaat dan over de vrije menings- en cultuuruiting, over het aspect “weinig weerstand” en over een 18+verbod.
Ik zal op deze onderwerpen ingaan.

De overheid wil u zeker niet zomaar iets voorschrijven of opleggen. De overheid ziet het echter als haar plicht om haar verantwoordelijkheid zichtbaar te maken en haar wettelijke taak uit te voeren. De overheid wil en zal eerst ruimte bieden aan ouders om zelf hun verantwoordelijkheid en opvoedkundige taak naar hun kinderen in te vullen. Wanneer dit niet goed gaat, zal de overheid hen daarbij moeten ondersteunen door maatregelen te nemen.

De verantwoordelijkheid die de overheid heeft op het gebied van de bescherming van jongeren komt tot uiting in het wereldwijd onderschreven beginsel dat elk kind de kans verdient op te groeien in een veilige omgeving en beschermd te worden tegen invloeden die hem in zijn ontwikkeling kunnen schaden. Een van de aspecten die hierbij aan de orde is, is de bescherming van jongeren tegen schadelijk beeldmateriaal. Niet alleen in de VN-Conventie over de Rechten van het Kind, maar ook in de EU-richtlijn Audiovisuele Mediadiensten en in aanbevelingen van de Raad van de Europese Unie worden nationale overheden aangesproken op hun plicht om de jeugd te behoeden voor de confrontatie met schadelijk beeldmateriaal.

U geeft verder aan ontstemd te zijn over de zin “Met de beperking tot games is de afgrenzing helder en zal een eventueel verbod naar verwachting op minder weerstand stuiten dan een ruimer verbod waaronder bijvoorbeeld ook films vallen. Een dergelijke beperking voldoet ook aan de geest van de motie-Van der Staaij c.s. waarin expliciet verwezen wordt naar games als Manhunt2.” U schrijft dat het ongehoord is dat censuur mag worden uitgeoefend zolang er niet voldoende maatschappelijke weerstand tegen is. Allereerst neem ik afstand van de kwalificatie ‘censuur uitoefenen’. De vrijheid van meningsuiting en vrije keuze van cultuur zijn grondrechten die ik uiteraard verdedig en die niet in het geding zijn. Waar het hier om gaat, is de vraag of een mogelijke maatregel op maatschappelijk draagvlak kan rekenen als deze tot stand is gekomen na overleg met de Tweede Kamer en dient als sluitstuk op de primaire verantwoordelijkheid van ouders en de ondersteunende taak/ de medeverantwoordelijkheid van de branche organisaties, ook al kan die (zie bijlage 1) nog verbeterd worden. Laat ik duidelijk zijn, elke brief geschreven uit zorg over aantasting van de vrijheid van meningsuiting neem ik zwaar op. Ik kan u dan ook verzekeren dat ik de inhoudelijke argumenten zeer serieus neem, maar dat er ook andere argumenten zijn die de inhoud van mijn antwoord aan de Tweede Kamer en het te voeren beleid mede bepalen.

Ten slotte wil ik ingaan op het standpunt rondom het mogelijke 18+ verbod dat ik in de vele reacties lees. Hieruit komt naar voren, dat de meesten van u een verbod voor extreem gewelddadige games voor jonge kinderen begrijpen, maar niet begrijpen waarom het verbod ook voor uzelf zou moeten gelden. Ik herken dat gegeven en het dilemma dat erachter schuil gaat.
Zelf kunt u in voldoende mate afstand nemen van de scène en de context en voor uzelf beslissen of u het wel of niet wilt zien of spelen. De overheid gaat daar ook van uit. Zij ondersteunt u zo veel mogelijk door informatie te verstekken (Kijkwijzer, PEGI e.d.) over games.
Wanneer echter blijkt dat er toch extreem gewelddadige games bij jonge kinderen terecht omen en ouders daar onvoldoende hun verantwoordelijkheid in kunnen nemen, mag en moet de overheid haar taak en verantwoordelijkheid inhoud geven. Dat gebeurt dan via toepassing van wettelijke maatregelen, zoals regelgeving inzake toepassing van Kijkwijzer en PEGI, maar als dat uiteindelijk niet blijkt te helpen via een verbod. Niet als doel op zich, maar als laatste redmiddel om kinderen een veilige opvoeding te kunnen geven, ook als dat betekent dat volwassenen een klein stapje terug moeten doen. Vandaar mijn standpunt en voorkeur voor een beperkt verbod in plaats van een algeheel verbod.

In de verwachting u hiermede voldoende geïnformeerd te hebben, verblijf ik,

Met vriendelijke groet,

De Minister van Justitie,
namens deze
de Programmamanager
Aanpak Geweld in het (semi-)publieke domein

G.J. van Egmond
Programmamanager

Onderstaand vind je de brief van de minister aan de Tweede Kamer

1. Inleiding

In mijn brief van 17 maart 2008 heb ik uw Kamer toegezegd dat ik samen met de toenmalige Staatssecretaris van Economische Zaken zou bekijken of het wenselijk en mogelijk is een algeheel strafrechtelijk verbod in te voeren op de verspreiding van extreem gewelddadig beeldmateriaal en zou nagaan wat de consequenties daarvan zijn voor de naleving, handhaving en effectiviteit.1 Deze toezegging vloeit voort uit de aangenomen motie Van der Staaij c.s.2 In deze motie wordt de regering verzocht de Tweede Kamer te informeren over de mogelijkheden de Nederlandse wetgeving aan te scherpen inzake de bescherming van kinderen tegen extreem gewelddadig beeldmateriaal in het licht van wetgeving in omliggende landen, zoals de Duitse wetgeving. Zoals toegezegd in antwoord op een vraag van het lid Arib tijdens het algemeen overleg op 19 juni 2008 over het prostitutiebeleid zullen bij de onderhavige verkenning ook de mogelijkheden van een strafrechtelijk verbod op beelden van extreem seksueel geweld betrokken worden.3
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister van Economische Zaken, de uitkomsten van deze verkenning aan. In paragraaf 2 geef ik een korte samenvatting van deze uitkomsten. In paragraaf 3 beschrijf ik mijn conclusies over de invoering van een strafrechtelijk verbod op extreem gewelddadig beeldmateriaal. Een uitgebreide weergave van de uitkomsten van deze verkenning heb ik als bijlage bij deze brief gevoegd.

2. Samenvatting

Inleiding

De verkenning gaat eerst in op verschillende soorten beeldmateriaal waarop een eventueel verbod op extreem gewelddadige uitingsvormen van toepassing kan zijn. Vervolgens wordt het huidige kader geschetst waarbinnen de bescherming van jongeren tegen schadelijke beelden in Nederland is geregeld. Tot slot komen de wenselijkheid en mogelijkheid, alsmede de effectiviteit in termen van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van een mogelijk strafrechtelijk verbod op van extreem gewelddadig beeldmateriaal aan de orde.

Extreem gewelddadig beeldmateriaal
De verkenning richt zich op vier categorieën beeldmateriaal waarin van extreem geweld sprake kan zijn: games, films, beelden van seksueel geweld en ‘happy slapping’. Dergelijk beeldmateriaal kan in sommige gevallen schadelijk zijn. Zo
lijkt het spelen van gewelddadige games te leiden tot een hoger agressieniveau bij de speler, kan het kijken naar gewelddadige films bijdragen aan het ontwikkelen van agressief gedrag en kan het kijken naar beelden van extreem
seksueel geweld leiden tot gevoelsmatige afstomping ten opzichte van geweld en de consequenties daarvan in het werkelijke leven. Daarnaast komt het voor dat aan het vervaardigen van beelden van bijvoorbeeld extreem seksueel geweld of ‘happy slapping’ een misdrijf ten grondslag heeft gelegen.

Huidig kader bescherming van jongeren tegen gewelddadig beeldmateriaal
Met name kinderen behoeven bescherming tegen het kijken naar (extreem) gewelddadig beeldmateriaal. De bijdrage van de overheid in dezen bestaat uit het scheppen van voorwaarden die ouders, de audiovisuele branche en de
omroepinstellingen in staat stellen hun onderscheiden verantwoordelijkheden beter te kunnen nemen. Het huidige wettelijk kader voor bescherming van jongeren tegen (mogelijk) schadelijk beeldmateriaal wordt in Nederland bepaald door artikel 10 EVRM, artikel 7 van de Grondwet, de artikelen 4.1 en 4.2 van de Mediawet en de artikelen 240a en 240b van het Wetboek van Strafrecht. Naast het wettelijk kader bestaan er verschillende instrumenten voor zelfregulering waarvan de Kijkwijzer en PEGI (Pan European Game Information) de belangrijkste zijn. Met de brancheorganisaties zijn in februari en oktober 2009 convenanten getekend om de naleving van de leeftijdsgrenzen van Kijkwijzer en PEGI aan het einde van de distributieketen ten volle te optimaliseren.

Mogelijkheid van een strafrechtelijk verbod
De mogelijkheid om tot een strafrechtelijk verbod op extreem gewelddadig beeldmateriaal te komen, hangt samen met de reikwijdte van de vrijheid van meningsuiting. Zo kan op basis van overwegingen van strafrechtspolitieke aard
een algeheel strafrechtelijk verbod worden gegrond op de overweging dat de samenleving als geheel gevrijwaard moet blijven van extreem gewelddadig beeldmateriaal en dat potentiële slachtoffers bescherming behoeven. De wetgever
dient echter behoedzaam en terughoudend te zijn bij de beantwoording van de vraag of de beschikbaarheid van schokkend beeldmateriaal dermate strijdig is te achten met de goede zeden dat de samenleving als geheel strafrechtelijk daartegen dient te worden beschermd. Waar vaststaat dat een dergelijke kennisneming schadelijke effecten teweegbrengt, is de overheid in beginsel gerechtigd kennisname van gewelddadig en stuitend beeldmateriaal tegen te gaan. Een eventueel strafrechtelijk verbod kan in het bijzonder berusten op de noodzaak de belangen van kinderen effectief te beschermen. Een effectieve bescherming van kinderen kan rechtvaardigen dat ook volwassenen verstoken blijven van bepaalde vormen van voor kinderen schadelijk beeldmateriaal.

In Duitsland en in het Verenigd Koninkrijk bestaat al de mogelijkheid om extreem gewelddadige films en games te verbieden, hetzij indirect door het onthouden van een wettelijk verplichte classificatie, hetzij direct via strafwetgeving. Een nadere bespreking van deze mogelijkheden vindt u in de bijlage.

Wenselijkheid van een strafrechtelijk verbod
Een op bescherming van de samenleving gegrond verbod zal niet onomstreden zijn. De noodzaak kinderen effectief te beschermen tegen schadelijke invloeden is daarentegen onomstreden. Voor een verbod dat dit als doel heeft, zal dus een groter draagvlak bestaan. De belangenafweging die in dit kader gemaakt moet worden, is die tussen het belang van het kind en het belang van de vrijheid van meningsuiting. Aangezien bij games, anders dan bij films, geen mogelijkheden bestaan zich te identificeren met anderen dan de agressor, de speler vaak onafgebroken bij de
gewelddadige actie betrokken is en sommige games steeds realistischer en gedetailleerder zijn in de uitbeelding van geweld, ligt het in de rede een eventueel strafrechtelijk verbod op de verspreiding van bepaalde vormen van voor kinderen schadelijk beeldmateriaal te beperken tot deze computer- en videospellen. Met de beperking tot games is de afgrenzing helder en zal een eventueel verbod naar verwachting op minder weerstand stuiten dan een ruimer verbod waaronder bijvoorbeeld ook films zouden vallen. Een dergelijke beperking voldoet ook aan de geest van de motie-Van der Staaij c.s., waarin expliciet verwezen wordt naar games als Manhunt2. Van de andere twee soorten beeldmateriaal, namelijk happy slapping en extreem seksueel geweld, kan gesteld worden dat er (veelal) een strafbaar feit aan de vervaardiging ervan ten grondslag heeft gelegen, op grond waarvan het materiaal uit het maatschappelijk verkeer geweerd kan worden.

Effectiviteit van een eventueel verbod
De effectiviteit van een verbod op schadelijke games hangt af van de uitvoerbaarheid van een dergelijk verbod en de mogelijkheid om het verbod te handhaven. De markt voor games is enorm en vertoont nog steeds een (sterke)
groei. Van alle games heeft slechts 4% een PEGI-classificatie ‘18 jaar en ouder’. Hoewel het grootste deel van de games nu nog in de ‘offline wereld’ wordt verkocht, is de verwachting dat de online distributie van games steeds belangrijker
zal worden. Een eventueel verbod op de fysieke verkoop van games zal uitvoerbaar zijn via strenge regulering. Door toename van de online verkoop zal dit anders liggen. De verantwoordelijkheid voor de bescherming van jongeren zal dan grotendeels bij de ouders komen liggen. De verspreiding van extreem gewelddadig beeldmateriaal via het internet stelt geheel nieuwe eisen aan de wijze van handhaving en de mate waarin dit succesvol ter hand kan worden genomen. In mijn brief over de bestrijding van cybercrime is het beleidskader geschetst van de nieuwe aanpak die deze verschijningsvorm van de criminaliteit vereist.

3. Conclusie

Ter uitvoering van de motie-Van der Staaij c.s. heb ik de mogelijkheid, wenselijkheid en effectiviteit in termen van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van een strafrechtelijk verbod op extreem gewelddadig beeldmateriaal verkend. Ik ben tot de conclusie gekomen dat een dergelijk verbod als sluitstuk in de bescherming van minderjarigen juridisch mogelijk is.

Het verbod zou bovendien wenselijk kunnen zijn, mits het – vanuit een oogpunt van een beperkte inperking op de vrijheid van meningsuiting – beperkt blijft tot games die geheel of in overwegende mate uiterst gewelddadig zijn en die er blijkens de context en presentatie op gericht zijn dit geweld te verheerlijken of te vergoeilijken dan wel de menselijke waardigheid geweld aan te doen. Hieronder valt ook de verbeelding van extreem seksueel geweld in games.

Hiertegenover staat de problematiek van mogelijkerwijs beperkte effectiviteit in termen van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Om te beginnen kan het verbod door de verspreiding via internet worden ontdoken. Ook lijkt zich een verschuiving af te tekenen van fysieke naar digitale distributie, die eveneens afbreuk zal doen aan de mogelijkheden jongeren via de inzet van het strafrecht te vrijwaren van de confrontatie met (extreem) gewelddadig beeldmateriaal. Zoals eerder aangegeven vormt de bescherming van kinderen tegen gewelddadige beelden de basis voor een eventueel verbod op extreme uitingsvormen van dit beeldmateriaal. Zoals beschreven in paragraaf 3.2 van de bijlage heb ik in 2009 stevige afspraken gemaakt met de audiovisuele branches en een aantal grote winkelketens om de naleving van de leeftijdsgrenzen aanzienlijk te verbeteren. Bovendien worden verdere stappen gezet om de jeugd te beschermen voor de confrontatie met dit beeldmateriaal op internet.

De constatering van mogelijk beperkte effectiviteit van een verbod noopt mij vooralsnog de eerder ingeslagen weg te vervolgen om de naleving van de leeftijdsgrenzen van PEGI en Kijkwijzer aan het einde van de distributieketen ten volle te optimaliseren. De convenanten die in februari en oktober 2009 zijn gesloten met de audiovisuele branches en de grote winkelketels vormen voor mij het uitgangspunt. Indien uit de tussentijdse monitoring van de naleving via mysteryshopping eind 2010 mocht blijken dat er, ondanks alle maatregelen die afgesproken zijn om de naleving te
verbeteren, geen vooruitgang wordt geboekt, zal de voorbereiding van wetgeving ter hand worden genomen die voorziet in een strafrechtelijk verbod op de openbaarmaking of verspreiding van extreem gewelddadige games. Ik acht
daarbij een Europese aanpak van groot belang. Uit een oogpunt van effectiviteit verdient het voorts de voorkeur om vervaardiging voor eigen gebruik en het bezit dan buiten een verbod te houden en strafrechtelijk optreden te concentreren op die activiteiten die gericht zijn op de beschikbaarheid van dit materiaal. Om de effectiviteit te vergroten zullen de opgedane ervaringen met de handhaving bij de aanpak van cybercrime worden betrokken.

De Minister van Justitie,

Vanmorgen las ik in de Metro dat minister van Justitie, Ernst Hirsch Ballin (CDA), niet uitsluit dat gewelddadige games in Nederland verboden worden. Ik knipperde even met mijn ogen. Lees ik het nou goed? In Nederland zal een verbod ingesteld worden op extreem gewelddadige games wanneer winkeliers er niet in slagen om deze spellen uit handen van minderjarigen te houden. Dit heeft minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin geschreven in een brief aan de Tweede Kamer. Verwacht de minister nou echt dat hij dit probleem binnen een jaar kan oplossen? En waarom betrekt hij de game-industrie er niet bij? Straks is er een gameverbod, en dan?

Wat gaat er dan gebeuren? Belanden gewelddadige games in de illegaliteit? Waar is men nou precies bang voor? Misschien dat een gestoord persoon met een geweer in het rond gaat schieten op een school in Winnenden. Ja, dat zou kunnen. Als die games illegaal zijn, kunnen gamers ze nog steeds (illegaal) van internet plukken. Daar ligt het probleem dus niet. Bovendien is die kans net zo groot als dat een tot wanhoop gedreven werkeloze man met een geladen pistool een bank overvalt. Achter elke handeling schuilt een reden. Die reden is niet de wanhoop of de agressie, maar van een sociaal psychologische aard. Dit is echter een strijd die ik nu niet wil voeren, en daarom even terug naar minister Ernst Hirsch Ballin.

De handelswijze

Ernst Hirsch Ballin - Minster van Justitie (CDA)

Momenteel worden winkels gecontroleerd door mysteryshoppers. Deze kinderen moeten proberen om games te kopen die niet geschikt zijn. Lukt dat, dan noteert Ballin dat in zijn notitieblokje. Wanneer Ballin eind 2010 teveel streepjes heeft gezet in zijn notitieblokje, is de kans groot dat gewelddadige games worden verboden. Het gaat hierbij overigens om het verspreiden en openbaar maken van gewelddadige games, en niet om het bezitten van dergelijke games. Althans, Metro maakt enkel kenbaar dat het gaat om het openbaren en het verspreiden.

Om te voorkomen dat jonge kinderen in aanraking zouden komen met games voor jongeren van 16 jaar en ouder werden er in 2009 afspraken gemaakt tussen de minister en grote winkelketens. Vooral warenhuizen en speelgoedwinkels hadden schuld aan het verkopen van games aan minderjarigen. Laten we hier wel even opmerken dat het hier dus gaat om winkels die weinig kennis hebben van games, geen personeel met kennis in dienst hebben en bovendien consumenten aantrekken die misschien niet eens bekend zijn met de PEGI-keuring. Maar goed, binnen drie jaar zouden deze veelvoorkomende incidenten moeten zijn teruggebracht naar dertig procent. Games met een 18+-keuring zouden zelfs helemaal niet aan jongeren mogen worden verkocht.

Beloften worden niet nagekomen

Lees het goed. In 2009 werden deze afspraken gemaakt. Drie jaar later zou het aantal incidenten moeten worden teruggebracht naar dertig procent. Dat zou dan in 2012 moeten zijn. En nu dreigt Ernst Hirsch Ballin om binnen iets meer dan 12 maanden een verbod door te voeren? Hier klopt iets niet.

Daarnaast zou de minister samen met het Nicam, de Nederlandse beheerder van de PEGI-keuring, een grote promotie starten om de leeftijdsaanduidingen op videogames onder de aandacht van de consument te krijgen. Recentelijk bleek uit onderzoek in opdracht van de Europese organisatie van de game-industrie (ISFE) dat ouders die geen games spelen slechts in 59 procent van de gevallen controleren wat hun kind aan het spelen is. Hier is ruimte voor verbetering, en ik heb nog altijd geen enkele poster, tv-commercials of wat dan ook voorbij zien komen die mij wijst op het bestaan van PEGI. Consumenten zijn de mensen die moeten werken met PEGI, zij zijn de mensen die zich bewust moeten zijn van leeftijdsaanduidingen. Winkeliers vervullen enkel een controlefunctie. Een jaar geleden zei Hanneke Jansen van het Nicam al tegen mij dat leeftijdsaanduidingen alleen niet voldoende zijn om het doel te bereiken.

Voor mijn gevoel gaat dit helemaal de verkeerde kant op. Minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin wil zijn driejarenplan binnen één jaar uitgevoerd zien worden. Zelfs Joseph Stalin was zich er van bewust dat veranderingen in de maatschappij niet van de één op de andere dag uitgevoerd konden worden. Tot nu toe maakt de minister enkel loze beloften. Toen vorig jaar bekend werd dat Ballin dit driejarenplan had opgezet, steunde ik zijn idee. De verkoop van gewelddadige games aan jongere kinderen is geen goede ontwikkeling. Daarnaast ben ik er sowieso een voorstander van om mensen wat meer te onderwijzen over de wereld van videogames, maar deze overhaaste en bijna paniekerige beslissingen kan en zal ik niet steunen. Maak liever regels in plaats zaken direct te verbieden.

Aan de minister

Beste minister, het is een goed idee uw driejarenplan jaarlijks te analyseren. Resultaten vereisen echter ook inzet van uw kant. Het is niet mogelijk iets te roepen en te verwachten dat zoiets ook daadwerkelijk gebeurt. Er moet structureel worden gewerkt om een verandering door te voeren. Zorg voor landelijke campagnes, maak consumenten bewust van het bestaan van PEGI, betrek het Nicam en de Nederlandse game-industrie bij dit grootse project. Denk daar eens over na, en dan gaan we in 2012 eens even gezamenlijk kijken hoe we er dan voor staan.

Oproep aan de Nederlandse gamers

In navolging van Control-Online.nl en Bashers.nl wil ik mijn lezers vragen hun mening over deze zaak kenbaar te maken bij de minister. Je kunt de gehele brief van Ernst Hirsch Ballin nalezen op deze site. Om vervolgens je mening op te sturen naar de minister van Justitie, moet je hier zijn.

Control en Bashers hebben een standaard tekst in elkaar gezet. Dus mocht je geen inspiratie, tijd, zin of argumenten hebben, dan kan je de onderstaande tekst gebruiken.

Geachte Minister,

Bij deze reageer ik op de brief die u aan de Kamer heeft gestuurd, waarin u dreigt met een verbod op ‘gewelddadige games’. Als gamer en als burger van dit land maak ik me ernstig zorgen over uw oproep tot censuur.

Ik vind het een zeer slechte zaak dat de overheid van dit land bepaalt wat ik als volwassene wel of niet aan cultuur tot mij mag nemen. Vanuit het grondrecht op de vrijheid van meningsuiting en vrijheid van expressie protesteer ik daarom met klem tegen de door u voorgestelde koers.

U stelt dat er ‘minder weerstand’ is tegen het verbieden van games dan het verbieden van films. Ik maak ten stelligste bezwaar tegen deze uitspraak en vind het ongekend dat in een beschaafd land als Nederland censuur volgens u mag worden uitgeoefend zo lang er maar onvoldoende ‘maatschappelijke weerstand’ tegen is.

De Nederlandse overheid kan en mag niet optreden als Smaak Politie en mag mijn rechten als volwassen burger van dit land niet aantasten op basis van de persoonlijke smaak van u als Minister.

Hoogachtend,

(Je naam)

]]> http://www.nederob.nl/2010/07/01/gameverbod-niet-uitgesloten/feed/ 4